Patricia PolFabrica in Park Matilo, zondag 7 juni 2026. De weersomstandigheden waren ideaal om met tien belangstellenden het verhaal van Cornelis van Tilburg aan te horen, met praktische ondersteuning van Jan Kluiver. Het onderwerp ging over riolen en gezondheid door de eeuwen heen, op basis van de aanpak van de Romeinen. Hun reputatie over hun (persoonlijke) hygiëne is vrij goed maar is dat ook terecht? Waarschuwend dat men af en toe over een sterke maag moest beschikken, zoals zich laat raden, voerde Cornelis zijn gehoor mee op de golven van het onderwerp (excuus voor de beeldspraak) vanaf de vijfde eeuw voor onze jaartelling.
De oudst bekende voorbeelden komen uit de Indusvallei, Mesopotamië en Kreta. Naar het voorbeeld van de Atheense Agora draineerden de Romeinen hun Forum. Beide waren oorspronkelijk laaggelegen en drassig. Het (vervuilde) water werd via rivieren afgevoerd naar zee.
Ons woord kanaal komt van het Latijnse canalis, dat open riool betekent. Riool is ontleend aan rigulus (Latijn: stroompje) of rigole (Frans: geul, goot). Later werd deze overdekt, ook om de stankoverlast tegen te gaan. De Langebrug heet zo omdat het woord tunnel destijds nog niet bestond.
Tunnels onder Rome
Rome had zijn Cloaca Maxima, een tunnelstelsel dat uiteindelijk naar de Tiber voerde. Het was breed genoeg om paard en wagen door te laten, zodat het reinigen goed te doen was. Overigens was dit het werk van veroordeelden. Na de moord op keizer Heliogabalus verdween zijn lijk erin; toen dit de afvoer verstopte, heeft men hem in verwerkbare stukken gehakt. In 600 n. Chr. sprak koning Theodorik nog bewonderend over de Cloaca.
Dit indrukwekkende Romeinse riool is niet te bezoeken maar wel op twee plaatsen in Rome te bekijken.
Voor meer informatie: https://www.turismoroma.it/en/places/cloaca-maxima
Foto: Elisabetta Bianchi, Science
Menselijke urine en mest verdwenen niet in het riool; deze werden afzonderlijk verzameld en toegepast in respectievelijk de leerindustrie en de landbouw. Hiertoe werd er in de tuinen van villa’s een mesthoop op nagehouden. Keizer Vespasianus maakte handig gebruik van deze nering en hief er belasting op, onder het motto ‘geld stinkt niet’.
Ondanks deze maatregelen en de badhuizen waren ook de Romeinen niet vrij van ziekten en epidemieën. Zo komen de schone straten uit diverse films over Romeinen zeker niet overeen met de werkelijkheid.
Stinkende steden
In de middeleeuwen nam het nuttig aanwenden van deze stoffen af. Pas in de Italiaanse renaissance, geïnspireerd door ideeën over de ideale stad, kwam er aandacht voor stedelijke hygiëne. Daarbij had men in eerste instantie aandacht voor de stankoverlast, waarvan men dacht dat dat de oorzaak van ziekten was. Die voorbijdrijvende drol was van minder belang.
Thomas More in Engeland en Simon Stevin bij ons wijdden hier ook aandacht aan.
Hollandse steden hadden het nadeel dat zij nauwelijks konden lozen op rivieren. Na cholera-epidemieën in 1832 en 1847 zag men de oplossing in het dempen van de sterk vervuilde grachten. De Amsterdamse arts Sarphati bevorderde de installatie van urinoirs. Vanaf 1851 kwam het drinkwater voor de hoofdstad niet langer uit de grachten maar uit de Kennemer duinen. De aanwezigen in de Fabrica waren enigszins verbijsterd te horen dat tot 1987 de riolering uitmondde in de grachten.
Rond 1900 ontwikkelde zich de notie dat ernstige volksziekten werden overgebracht door bacteriën in plaats van kwalijke dampen.
Inmiddels is het idee dat Romeinse steden schoon en ziektevrij waren achterhaald.
Meer weten?
https://www.bibliotheek.nl/catalogus/titel.419340874.html/oudheid–reinheid-en-gezondheid/
https://archeologieonline.nl/artikel/hoe-hygienisch-waren-de-romeinen
https://nl.wikipedia.org/wiki/Cloaca_Maxima
https://www.youtube.com/watch?v=l7FYD-kme2M